ادبیات تطبیقی و پژوهش های میان رشته ای

                                                                                                                         حمله ناپلئون در 1797 به مصر ، نقطه تحولی در بیشتر زمینه های سیاسی و اجتماعی مصر ودر نتیجه بسیاری از سرزمینهای  عربی بوده است . حمله ناپلئون همچون دیگر اقدامات استعماری که موجب تغییر ساختار سیاسی و اقتصادی جامعه استعمار زده می شود ، تغیرات فرهنگی را نیز در پی داشت .نیروهای استعماری همواره در حمله به کشورها در خود یک هدف پارادوکسی کال را پرورش می دهند ؛ از سویی می کوشند با حمله نظامی فرهنگی به منابع مالی دست یابند و از طرفی خود به خود  هسته های اولیه یک نهضت را به وجود آورند . حمله ناپلئون به مصر ، نتایجی را در بر داشت ؛مثلا با انتقال قدرت و تمدن غرب به آن به خود آمد و از خواب غفلت برخاست .چشم مصریان به چیزهایی افتاد که تا آن زمان ندیده بودند وحس قومیت در آنها جان گرفت ؛ به ویژه آن که امکان یافتند درکارهای کشورشان شرکت جویند و نمایندگانی برگزینند .همچنین در پرتو برخورد دونوع طرز تفکر کهن و نو و دانش قدیم و جدید وادبیات و هنر سنتی  و مدرن با یکدیگر بود که این دو توانستند پهلو به پهلوی هم راه خود را ادامه دهند . لذا قرن هجدهم  را می توان قرن بیداری ملت عرب  و آغاز نهضت فراگیری در حوزه های مختلف نامید . در این قرن که هم هنگام با حمله فرانسویان به مصر بود ، درحقیقت نقطه برخورد شرق با غرب در این دوران به شمار می آید عواملی چند در شکل گیری این نهضت دخیل بوده اند که می توان آنها را مبانی نهضت نامید .این دوره را به دلیل خیزش عرب در حوزه های علمی و ادبی و سیاسی عصر نهضت نامیده اند .اینک به بررسی مبانی و عوامل سازنده این نهضت می پردازیم الف : مدارس                                                                                                                               عموم مورخان معاصر عرب مدرسه ها را یکی از مولفه های مهم تأثیرگذار در بیداری عرب به شمار می آورند .« چون وقتی اسماعیل پاشا در 1863 به قدرت می رسد درکشور مصر تنها یک مدرسه ابتدایی و یک مدرسه جنگ و یک مدرسه پزشکی  و داروسازی وجود داشت » .  او  دوست داشت که مصر  بسان اروپا متحول گردد ،  لذا گروهای علمی به اروپا می فرستاد تا با کسب دانش موجب تغیراتی در مصر گردند.این گروه های علمی که معمولا در اکثر کشورهای جهان سوم در همین ایام به اروپا سفر کرده بودند ، در بازگشت هم موجب تحول علمی شدند و هم سبب ساز نوعی تغییر فرهنگ در میان توده مردم گردیدند.  در شام و لبنان آن روزگار دو گونه مدرسه وجود داشت : مدارس ملی و مدارس بیگانه .    منظور از مدارس بیگانه آنهایی بود  که توسط استعمارگران در این کشورها تاسیس می شد و به اعتقاد آنها ، مدرسه ها نخستین مبلغ و مبشر مسیحیت و فرهنگ  غربی بشمار می آمدند .  مبلغان مسیحی دین  و سیاست را به   هم می آموختند و دین به عنوان ابزار اما سیاست هدف اصلی آنها بوده است . هدف آنها این بود که به هرگونه که ممکن است ، شرق تسلیم غرب شود . لذا مسیحیان در آغاز قرن نوزدهم و حتی اوایل قرن بیستم تمام همت خود را به ساختن مدارس ابتدایی اختصاص دادند؛چرا که مدرسه ها و به ویژه مدارس ابتدایی بهترین مکان برای رواج اندیشه های مسیحی و در نهایت اندیشه های استعماری بودندواز این رو « در کشور بزرگی چون لبنان تقریبا مدرسه ای نبود که مسیحیان بر آن نظارت و مدیریت نداشته باشند » . بنابراین مدرسه ها که به نوبه خود مسوول تغییر وضع آموزش و درنتیجه تغییر در نگرش افراد می گشت خود به خود موجب میشد تا رهبران آینده نهضت نوین عربی هم از آنجا فارغ التحصیل شوند . مورخان این دوره (نیمه دوم قرن نوزدهم) را عصر روشنگری عربی می نامند .                                            ب : روزنامه نگاری                                                                                                                               روزنامه و مجلات و به طور کلی مطبوعات از مهمترین عوامل توسعه سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی به حساب می آیند . حرفه روزنامه نگاری که امروز ، از اعتبار اجتماعی بایسته ای برخوردار می باشد ، روزنامه ها موثرترین عامل در روشنگری عم مومی و جهت دهی افکار هستند . پرداختن به مسائل اجتماعی ،  فرهنگی  و سیاسی توسط روزنامه ها موجب بالابردن  آگاهی عمومی می شود .  در سرزمین های عربی ،  روزنامه ها  همیشه  ممدکار  توده مردم  بوده اند و با به تصویر کشیدن اوضاع اجتماعی سطح آگاهی را بالا برده اند . روزنامه نگاری در حقیقت یک نوع فعالیت در حوزه ادبیات «نثر» در به تصویر کشی دن واقعیت است . عموم رهبران فکری ، سیاسی ،  و اجتماعی  دریافته بوداند  که  به نثری  نیاز دارند تا از طریق آن آراء و اندیشه های خود را به مردم منتقل کنند . روزنامه نگاری در کشورهای عربی نیز با ورود ناپلئون به مصر آغاز شده بود .  در مصر تا پایان عصر محمد علی یک روزنامه به نام « الوقایع المصریه » (1828) وجود داشت . اما با حمله ناپلئون تقریبا  در  هر پنج روز یک روزنامه در مصر منتشر می شد . زبان این نوع روزنامه ، فرانسوی بود . اولین شماره آن در 1798  منتشر شد . در سال 1800 دولت فرانسه مجله « التنبیه » را منتشر ساخت که هدفش پرداختن به مسائل شرق بوده است . دو روزنامه به نام « الجریدة العسکریه »  که به امور نظامی  می پرداخت و دیگری  « یعسوب الطب »  در امور  پزشکی   در روزگار اسماعیل پاشا انتشار یافتند . در 1870 هم مجله « روضه الاطفال » منشر شد و مجله « السلطنه » بوسیله اسکندر شهلوب در 1857با رویکرد مردمی به جمع خانواده مطبوعات آن زمان پیوست.بعد از آن« وادی النیل »در 1866 بوسیله عبد الله مسعود با رویکرد سیاسی و « نزهه الافکار » در 1869 از ابراهیم مویلحی منتشر شداند که عموما این روزنامه و  مجلات رنگ  و  بوی ملی داشتند ، چون به مردم فرصت می دادند تا مسائل خود را بیان کنند .                                                         ج : صنعت چاپ                                                                                                                                      چاپ و نشر از مهم ترین ابزار پیشرفت دانش و معرفت در میان مردم است نخستین چاپخانه عربی چاپخانه « بولاق » بود . با اختراع صنعت چاپ در قرن پانزدهم ،  اولین نوشته  عربی به نام  « السواعیه »  ( کتابی حاوی نمازهای کلیسای مسیحی ) به چاپ رسید . چاپ به زبان عربی در اوایل قرن شانزدهم در ایتالیا به وجود  آمد ونخستین کتاب چاپ شده  در آن  روزگار یک کتاب دینی و سپس سفر زبور بوده است . بعد از آن قرآن کریم ونیز به چاپ رسید که انتشار آن از بیم تاثیرگذاری بر اعتقادات مسیحیان متوقف شد . چاپخانه ها در کشورهای عربی یکی پس از دیگری شکل گرفتند ؛ صنعت چاپ نیز در شکل گیری نهض عربی سهم بسیاری داشته است .                                                                                                                 د : کتابخانه ها                                                                                                                                  کتابخانه ها هم عامل یک نهضت فکری بحساب می آیند و هم معلول یک نهضت سیاسی و اجتماعی می باشند . هم می توانند در رشد اندیشه و اطلاعات اجتماعی ، سیاسی و فرهنگی مردم موثر واقع شوند و هم نتیجه یک خیزش فکری در بستر جامعه باشند مهمترین کتابخانه در مصر در سال 1870 به نام « دارالکتب المصریه » تاسیس شد .ازکتابخانه های مهم ، کتابخانه « الازهر» 1879 می باشد که در مسائل فکری و دینی به طور اساسی تاثیر گذار بوده است .                                                    چ : انجمن های علمی و ادبی                                                                                                              وجود انجمن های علمی و ادبی در هر کشور نشان دهنده پویایی و تحرک علمی  آن کشور و  مردم آن است .  چرا  که  همیشه انجمن ها و مجامع علمی – ادبی میدان ارائه آراء و نظریات و اطلاعات جدید در حوزه های معرفتی گوناگون است . عربها نیز در دوران جدید در پرتو آشنایی با تمدن غرب پا به عرصه جهان معرفت گذاشتند و به تقلید از غربیان به تاسیس چنین انجمن ها پرداختند این انجمن ها علاوه بر این که ابزار نشر علم و دانش در میان مردم بوداند به نشر کتاب و نسخه های خطی هم می پر داختند . نخستین انجمن « الجمعیه السوریه » در 1847 در بیروت  از سوی مبلغان مسیحی  آمریکایی تاسیس شد پس از آن « الجمعیه العلمیه السوریه » در 1868 و « جمعیه شمس البر » در 1869 و « جمعیه زهره الاداب » در 1873 ، درکنارانجمن های علمی – هنری ، انجمن هایی به قصد حمایت از ادبیات و هنر تاسیس شداند ، نخستین آن در 1882 بنام « المجمع العلمی الشرقی » در بیروت بود . هرچند که قبل از آن از 1868 مجامع دیگری در مصر شروع به کار کرده بودند .                    خ : ترجمه                                                                                                                                       به وسیله ترجمه می توان از اوضاع علمی ، فرهنگی ، ادبی و صنعتی ملتها و میزان رشد و تکامل علمی  آنها باخبر  شد و در ضمن آن مهمترین ابزار ایجاد تحول علمی و رابطه با ملل جهان است . می گویند در  کشور ژاپن  بیشترین آثار علمی   جهان ترجمه می شوند و لذا ژاپن به وسیله ترجمه توانسته است با علوم و فنون ملل جهان آشنا گردد . ترجمه  در طلیعه  نهضت های علمی و سیاسی قرار دارد .ترجمه متون علمی ، سیاسی ،  فرهنگ و  ادب در دنیای  غرب به نوبه خود تاثیر بسزایی در شکل گیری نهضت های سیاسی ، اجتمتعی و ادبی کشورهای مسلمان و از جمله دنیای عرب داشته است . یوسف داغر می گوید :     « تعداد قصه ها و رمانهای  عربی شده  حدود ده هزار قصه و رمان می باشد . مترجمان جدید در آغاز کار به علوم پزشکی ، طبیعی و ریاضی توجه داشته اند ، چون غربیان در این حوزه ها بیشتر کار کرده بودند » . دانش هایی که ملت عرب از 1805 تا  اوایل قرن بیستم  اروپایی ترجمه کرده اند به قرار زیر  می باشد :  علوم طبیعی ؛ مثل پزشکی ، طبیعیات ، تاریخ طبیعی و شیمی . علوم ریاضی ؛ حساب ، هندسه ، جبر، مکانیک و ستاره شناسی .علوم نظامی ؛ کتاب های که برای سازمان دهی ارتش ترجمه شده اند . کتاب های دینی .  ادبیات و شعر .                                                                                        ذ : خاورشناسی                                                                                                                          خاورشناسان گروهی از اندیشمندان غربی و متخصص در رشته های مختلف هستند که در زمینه اوضاع شرق ، آداب ، علوم ، زبان و ادیان آن به بحث و پژوهش می پردازند . خاورشناسی جریانی است با پیشینه طولانی که تاریخ آن قرون وسطی باز می گردد خاور شناسان در دو دسته ممتاز قرار می گرفتند :  گروهی که قصد تحقیق  و پژوهش های  علمی صرف داشتند  و   در حقیقت در پی ارضای حس کنج کاوی و علم جویی بودند  .  گروهی هم با قصد و غرض پا به سرزمین های اسلامی و به طور کلی مشرق می گذاشتند . این گروه در حقیقت هموار کنندگان راه استعمار بودند . آنان از قرن دهم میلادی به زبان عربی توجه نموده و به ترجمه کتابهای در زمینه  علوم طبیعی ، فلسفه ،  و پزشکی به زبان لاتین می پرداختند .  آنها در عین حال به زبان عربی و ادبیات شرق کمک می نمودند مثلا اشعار عربی را به لاتین و انگلیسی و فرانسه و آلمانی ترجمه می کردند. از  جمله می توان به کتاب « آداب المحدثین المصریین و عادتهم » از ادوارد براون اشاره کرد .                                              ل : گسیل داشتن گروهای علمی                                                                                                                اعزام این گروه ها به غرب به روزگاران گذشته باز می گردد ؛ دقیقا به روزی که برخی احساس کردند که گشودن  دربه روی غرب مسیحی ضرورت دارد . اولین گام در این زمینه را پاپ برداشت که به دانشجویان لبانی زمین و مسکن داد و   برای آنها مدرسه خاصی در سال 1584 به نام مدرسه رومی تاسیس کرد ، افراد این مدرسه عبارت بوداند از جبرئیل صهیونی  (1648) ابراهیم حاقلانی (1664) پطرس مبارک(1747) و یوسف سمعانی (1768). در ابتدای نهضت عربی ، عربها احساس   کردند   که باید با غرب در ارتباط باشند و با مغرب زمینیان رابطه فرهنگی برقرار نمایند . اهمیت این گروههای علمی در این  بود که رابطه بین شرق و غرب را استحکام بخشید و به سرعت بخشیدن به نهضت کمک شایانی نمود .                                   در خیال اخذ تمدن اروپایی :                                                                                                                  در اوایل قرن سیزدهم هجری (1789 م ) ، انقلاب فرانسه در اروپا روی داد ، و در پی آن حوادث شگرفی مانند ظهور ناپلئون و جنگ های پیاپی او ، جنبش مردم ( توده ها ) و پیشرفت فن جنگ و پیدایش اسلحه و ابزار نو و مانند آن رخ داد . نکته   مهم این است که در این ضمینه ها آگاهی درستی به مردم ایران نرسید . اما هر چه بود ، عباس میرزا ، فرزند شایسته فتحعلی شاه ، راه ورود تمدن غرب را بر ایران باز کرد . نهضت تجدد خواهی از آذربایجان ، که با   روسیه و عثمانی هم مرز و  به   اروپا نزدیکتر است ، شروع شد . و به تاسیس چاپخانه و تالیف کتب و ایجاد روزنامه همت گمارده شد . اما این اصلاحات و پیشرفت ها ، بسیار کند و تدریجی و همیشه با دشواری فراوان و مقاومت های گوناگون همراه بود و تقریبا همه کسانی که با اندیشه های نو دست به کار اصلاحات زدند (میرزا ابوالقاسم قائم مقام ، میرزا تقی خان فراهانی ، امیر کبیر) جان خود را نیز بر سر این کار باختند.                                                                   مهدي نيازي